ایران طی چند دهه گذشته یکی از سریع‌ترین کاهش‌های باروری را در جهان تجربه کرده است. بر اساس آخرین داده‌های بانک جهانی، نرخ باروری کل ایران در سال ۲۰۲۴ حدود ۱.۷ فرزند به ازای هر زن بوده؛ رقمی که به‌وضوح پایین‌تر از سطح جانشینی جمعیت، یعنی حدود ۲.۱ فرزند است.

ایران طی چند دهه گذشته یکی از سریع‌ترین کاهش‌های باروری را در جهان تجربه کرده است. بر اساس آخرین داده‌های بانک جهانی، نرخ باروری کل ایران در سال ۲۰۲۴ حدود ۱.۷ فرزند به ازای هر زن بوده؛ رقمی که به‌وضوح پایین‌تر از سطح جانشینی جمعیت، یعنی حدود ۲.۱ فرزند است.

کاهش باروری در ایران البته پدیده‌ای تازه نیست. پژوهش‌های جمعیتی نشان می‌دهند نرخ باروری کشور که در دهه ۱۳۶۰ حدود ۶ تا ۷ فرزند برای هر زن بود، تا حوالی سال ۲۰۰۰ به حدود ۲ فرزند کاهش یافت. در مرحله نخست این تحول، گسترش تنظیم خانواده، استفاده از روش‌های پیشگیری از بارداری و تغییر الگوی ازدواج نقش مهمی داشتند. یک مطالعه جمعیتی نشان داده است که در دوره کاهش سریع باروری ایران، استفاده از روش‌های پیشگیری از بارداری و تغییر الگوی ازدواج از عوامل اصلی کاهش تعداد تولدها بوده‌اند.

اما باروری پایین امروز ایران را نمی‌توان فقط با سیاست تنظیم خانواده دهه‌های گذشته توضیح داد. جامعه ایران در این مدت دگرگونی‌های عمیقی را تجربه کرده است.

یکی از مهم‌ترین عوامل، تأخیر در ازدواج و تشکیل خانواده است. پژوهش‌های مختلف در ایران رابطه مثبت میان ازدواج و میزان باروری را نشان داده‌اند. هرچه تشکیل خانواده به سنین بالاتر منتقل شود، زمان در دسترس زوج‌ها برای داشتن فرزندان بیشتر نیز کاهش پیدا می‌کند.

عامل دوم، اقتصاد خانواده است. هزینه مسکن، آموزش، درمان، نگهداری کودک و سایر مخارج زندگی در تصمیم خانواده‌ها برای داشتن فرزند نقش مهمی دارد. پژوهش‌های اقتصادی درباره ایران نشان داده‌اند شرایط اقتصادی خانوار و حتی سطح اجاره مسکن با اندازه خانواده و میزان فرزندآوری ارتباط دارد.

در واقع برای بسیاری از زوج‌های جوان، مسئله فقط هزینه تولد یک کودک نیست؛ آنها باید درباره تأمین مسکن، آموزش، آینده شغلی و هزینه‌های چندین سال آینده او تصمیم بگیرند. در شرایطی که آینده اقتصادی قابل پیش‌بینی نباشد، طبیعی است که برخی زوج‌ها ازدواج یا فرزندآوری را عقب بیندازند.

عامل سوم، تغییر سبک زندگی و نگرش به خانواده است. خانواده ایرانی طی چند دهه گذشته از خانواده‌های پرجمعیت به سمت خانواده‌های کوچک‌تر حرکت کرده است. افزایش تحصیلات، طولانی‌تر شدن دوره ورود جوانان به بازار کار، گسترش شهرنشینی و افزایش انتظار والدین از کیفیت آموزش و زندگی فرزندان، هزینه زمانی و اقتصادی فرزند را بیشتر کرده است.

نکته مهم این است که نباید این موضوع را به صورت ساده به «تحصیل یا اشتغال زنان» تقلیل داد. مسئله اصلی بیشتر به نحوه سازگار شدن تحصیل و اشتغال با ازدواج و فرزندآوری مربوط می‌شود. اگر خانواده نتواند میان کار، نگهداری کودک و هزینه‌های زندگی تعادل ایجاد کند، احتمال به تأخیر افتادن یا کاهش فرزندآوری بیشتر می‌شود.

پژوهش تازه‌ای که در سال ۲۰۲۶ درباره عوامل مؤثر بر قصد فرزندآوری زنان ایرانی منتشر شده نیز تأکید می‌کند که تصمیم برای داشتن فرزند نتیجه مجموعه‌ای از عوامل اقتصادی، اجتماعی، روانی و نگرشی است و نمی‌توان آن را تنها با یک متغیر توضیح داد.

مطالعه دیگری که در سال ۲۰۲۵ روی نزدیک به دو هزار زن متأهل زیر ۴۵ سال در تهران انجام شده و نتایج آن در سال ۲۰۲۶ منتشر شده، نشان می‌دهد ۷۸ درصد زنان بررسی‌شده یا قصد توقف فرزندآوری داشته‌اند یا درباره داشتن فرزند دیگر مردد بوده‌اند. پژوهشگران نتیجه گرفته‌اند سیاست‌های جمعیتی باید بیش از اتکا به مشوق‌های مالی مقطعی، میان آموزش، اشتغال و تشکیل خانواده هماهنگی ایجاد کنند.

آیا با وام فرزندآوری مشکل حل می‌شود؟

مشوق‌های مالی مانند وام تولد فرزند، زمین یا تسهیلات حمایتی می‌توانند کمک‌کننده باشند، اما به تنهایی قادر به تغییر پایدار رفتار جمعیتی نیستند.

زوجی که نسبت به شغل، درآمد، مسکن و آینده فرزند خود اطمینان ندارد، احتمالاً تصمیم چند ده‌ساله‌ای مانند فرزندآوری را صرفاً بر اساس یک وام کوتاه‌مدت تغییر نمی‌دهد.

سیاست مؤثر جمعیتی نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات همزمان است: کاهش نااطمینانی اقتصادی، تسهیل دسترسی جوانان به مسکن، ایجاد اشتغال پایدار، حمایت از مادران و پدران شاغل، توسعه مهدکودک‌های ارزان و باکیفیت و کاهش هزینه‌های تربیت و آموزش کودک.

در کنار این عوامل، سیاست‌گذار باید بپذیرد که ساختار خانواده و ارزش‌های اجتماعی نیز تغییر کرده‌اند و بازگرداندن نرخ باروری به سطح جانشینی تنها با تبلیغات فرهنگی امکان‌پذیر نیست.

منابع

- World Bank, Fertility rate, total (births per woman), Iran, 2024.

- Erfani A, McQuillan K. Rapid fertility decline in Iran: analysis of intermediate variables.

- Hosseini-Chavoshi et al. و مطالعات جمعیتی مرتبط با تحولات باروری ایران.

- Factors Affecting Fertility Rate in Iran (Panel Data 1966–2013).

- Socio-Economic Factors Influencing on Total Fertility Rate in Iran

- Analysis of Economic Determinants of Fertility in Iran.

- Determinants of childbearing intention among Iranian women, 2026.

- Levels, trends, and determinants of fertility intentions in Tehran, Iran, 2026.

پژوهش : روح اله بهشتی فر