فرسودگی بناها و ضعف مدیریت، میراث تاریخی دزفول را تهدید می‌کند و احیای آن به برنامه‌ریزی پایدار و مشارکت مردم نیاز دارد.

نادر نینوایی– در دزفول، تاریخ را نه‌فقط در بناهای باشکوه و آثار به‌جامانده از روزگاران دور که در پیچ‌وخم کوچه‌های آجری، خنکای شوادان‌ها، سایه ساباط‌ها و پله‌هایی می‌توان جست‌وجو کرد که نسل‌های پی‌درپی را از دل محله‌های کهن به کرانه رود دز رسانده‌اند. اینجا معماری، صرفا یادگار گذشته نیست؛ روایت شیوه زیستن مردمانی است که قرن‌ها با آفتاب سوزان جنوب، هوشمندی معمارانه و مصالح بومی کنار آمده‌ و شهری ساخته‌اند که امروز از آن به‌عنوان موزه آجری ایران یاد می‌شود اما این میراث ۲۴۴هکتاری، در پس آجرکاری‌های چشم‌نواز و گذرگاه‌های خاطره‌انگیزش، زخمی عمیق بر تن دارد. خانه‌هایی که یکی پس از دیگری فرسوده و رها می‌شوند، گذرهایی که هویت تاریخی خود را از دست می‌دهند و بناهایی که ثبت ملی‌شان بیش از آنکه ضامن بقا باشد، گاه به شماره‌ای در فهرست‌های اداری تقلیل یافته است. سال‌ها مداخلات ناسازگار و ناتوانی در پیوند دادن حفاظت میراث با زندگی و اقتصاد امروز، بافت تاریخی دزفول را به نقطه‌ای نگران‌کننده رسانده است.

حالا ماجرای «پله بچیلون» یکی از گذرهای تاریخی دزفول، بار دیگر سر زخم کهنه بی‌توجهی به میراث این شهر را باز است؛ گذرگاهی که سال‌ها خاطره رفت‌وآمد مردم را در خود نگه داشته و امروز شکل‌گیری زنجیره‌ای انسانی برای حفاظت از آن، به نشانه‌ای از مقاومت شهروندان در برابر فراموشی میراثشان تبدیل شده است.


دزفول؛ شهر موزه آجری ایران

موسی عروه، پژوهشگر معماری سنتی و میراث معماری و از دوستداران میراث فرهنگی دزفول، با تکیه بر پیشینه خانوادگی خود در عرصه معماری، سال‌هاست شناخت، مستندسازی و پاسداشت هویت معماری و فرهنگ تاریخی این شهر را دنبال می‌کند. دغدغه او تنها حفظ بناهای قدیمی نیست بلکه صیانت از شیوه زیست، خاطره جمعی و هویتی است که در کوچه‌ها، خانه‌ها و گذرگاه‌های تاریخی دزفول تبلور یافته است.

این پژوهشگر معماری سنتی در گفت‌وگو با خبرنگار «جهان‌صنعت» با تاکید بر جایگاه تاریخی و اهمیت بافت قدیمی دزفول اظهار کرد: «دزفول از جمله شهرهایی است که هویت آن در پیوند میان جغرافیا، تاریخ، معماری و فرهنگ شکل گرفته است. رودخانه دز یکی از مهم‌ترین عوامل شکل‌گیری ساختار شهری این منطقه بوده و محله‌های قدیمی شهر نیز متناسب با موقعیت طبیعی و اختلاف ارتفاع زمین، در مجاورت این رودخانه گسترش یافته‌اند.»

او بااشاره به پیوند ناگسستنی معماری دزفول با شرایط اقلیمی و جغرافیایی منطقه، توضیح داد که ساختار محله‌ها و ویژگی‌های معماری خانه‌های تاریخی این شهر را نمی‌توان جدا از بستر طبیعی و شیوه زندگی مردمان آن بررسی کرد.

وی افزود: اهمیت بافت تاریخی دزفول تنها به چند بنای شاخص تاریخی محدود نمی‌شود؛ در این بافت، خانه‌های مردم، کوچه‌ها، ساباط‌ها، گذرگاه‌ها، مساجد و فضاهای زیرزمینی همگی اجزای یک نظام معماری منسجم هستند. به‌همین‌دلیل، بافت تاریخی دزفول را باید یکی از نمونه‌های ارزشمند معماری بومی ایران دانست.

این پژوهشگر با اشاره به وسعت حدود ۲۴۴هکتاری بافت تاریخی دزفول گفت: این محدوده محله‌های قدیمی متعددی از جمله قلعه، زرگران، سیاه‌پوشان، کرناسیون، شاه‌رکن‌الدین، لوریان، ساکیان و لب‌خندق را دربرمی‌گیرد. در این محدوده، معماری صرفا به ساختمان‌های عمومی و مذهبی اختصاص ندارد بلکه خانه‌های مسکونی نیز بخش مهمی از ارزش تاریخی و هویتی شهر را تشکیل می‌دهند.

عروه ادامه داد: براساس آمار منتشرشده تا سال۱۳۹۸، از مجموع ۱۵۵اثر ثبت ملی شهرستان دزفول، ۸۴اثر خانه تاریخی و ۱۷اثر مسجد بوده‌اند. این ارقام نشان می‌دهد که خانه‌های تاریخی چه سهم مهمی در شناسنامه معماری دزفول دارند.

وی با بیان اینکه دزفول به‌درستی به‌عنوان موزه آجری ایران شناخته می‌شود، توضیح داد: آجر در این شهر صرفا مصالح ساختمانی نیست بلکه به زبان بیان هنر و دانش معماران بومی تبدیل شده است. خوون‌چینی، گره‌کاری و تزئینات برجسته آجری، جلوه‌هایی از این هنر هستند که در کنار زیبایی، کارکرد اقلیمی نیز دارند و با ایجاد سایه و کاهش تابش مستقیم خورشید، به تعدیل دمای بنا کمک می‌کنند.

این دوستدار میراث‌فرهنگی بااشاره به ساختار سه‌طبقه خانه‌های سنتی دزفول اظهار کرد: شوادان‌ها در زیرزمین، فضای اصلی زندگی در سطح زمین و فضاهای فوقانی در طبقه سوم قرار می‌گرفتند. شوادان‌ها باتوجه به شرایط اقلیمی منطقه، پناهگاهی خنک برای روزهای گرم تابستان بودند. ساباط‌ها و کوچه‌های باریک نیز علاوه بر ایجاد سایه، امکان ارتباط میان خانه‌ها و محله‌ها را فراهم می‌کردند.

عروه تاکید کرد: ارزش بافت تاریخی دزفول تنها در معماری بناها نیست؛ این محدوده حامل حافظه جمعی، روابط اجتماعی و شیوه زندگی نسل‌های مختلف مردم است بنابراین حفاظت از آن به معنای پاسداری از بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی ایران است.

پله بچیلون؛ گذرگاهی در حافظه شهر

این پژوهشگر معماری سنتی در ادامه به اهمیت پله‌بچیلون به‌عنوان یکی از گذرگاه‌های قدیمی دزفول اشاره کرد و گفت: محله‌های تاریخی دزفول به‌دلیل قرارگیری در ارتفاعات مشرف به رودخانه، برای دسترسی به ساحل به مسیرهایی نیاز داشتند که در گویش محلی به آنها «بندار» گفته می‌شود. این گذرگاه‌ها علاوه بر فراهم کردن امکان رفت‌وآمد، مسیر هدایت آب‌های سطحی و روان‌آب‌ها به سمت رودخانه نیز بودند.

وی افزود: پله بچیلون یکی از همین بندارهای قدیمی است که در محدوده میان بندار خراطون و بندار کرناسیون قرار دارد. این مسیر احتمالا ابتدا به‌صورت راهی دست‌کند در شیب طبیعی زمین ایجاد شده و بعدها برای سهولت رفت‌وآمد، شکل پلکانی به خود گرفته است. حدود ۷۰‌پله آجری با عرض زیاد و ارتفاع کم، مسیر دسترسی به رودخانه دز را تشکیل می‌دهند.

عروه درباره وجه تسمیه این اثر توضیح داد: در گویش دزفولی به مرغ چندروزه «بَچیله» گفته می‌شود. در گذشته خانواده‌های ساکن این محدوده مرغ و خروس‌های خود را در کوچه‌ها رها می‌کردند و کوتاهی پله‌ها نیز امکان عبور این پرندگان را فراهم می‌کرد. به‌همین‌دلیل، نام «پلا بچیلون» یا پله بچیلون احتمالا از همین ویژگی گرفته شده است.

این دوستدار میراث‌فرهنگی بااشاره به پیشینه تاریخی این گذرگاه اظهار کرد: پله بچیلون که با نام‌های «پلا بچیلون» و «بندار بچیلون» نیز شناخته می‌شود، متعلق به دوره قاجار است و با هدف تسهیل دسترسی ساکنان محله‌های لوریان و مقدمیان به ساحل رودخانه احداث شده است. این اثر در بهمن‌ماه ۱۳۸۸ با شماره ۲۹۱۷۸ در فهرست آثار ملی کشور به‌ثبت رسیده است و همچنان نیز مورداستفاده قرار می‌گیرد.

وی بااشاره به شکل‌گیری زنجیره انسانی برای حفاظت از پله بچیلون گفت: حساسیت شهروندان و فعالان میراث فرهنگی نسبت به سرنوشت این اثر، نشان می‌دهد که مردم هنوز نسبت به هویت تاریخی شهر خود احساس تعلق دارند. شکل‌گیری این زنجیره انسانی را باید نشانه‌ای از اهمیت مشارکت اجتماعی در حفاظت از میراث تاریخی دانست چراکه حفاظت از چنین آثاری صرفا با اقدامات اداری و سازمانی امکان‌پذیر نیست و همراهی مردم نیز ضرورت دارد.


بافت تاریخی دزفول در محاصره فرسودگی و بی‌برنامگی

عروه درباره وضعیت کنونی بافت تاریخی دزفول اظهار کرد: فرسایش این محدوده نتیجه یک عامل واحد نیست بلکه مجموعه‌ای از تحولات اجتماعی، اقتصادی، مدیریتی و طبیعی در شکل‌گیری وضعیت امروز آن نقش داشته‌اند.

به‌گفته وی، تغییر نگرش‌های اجتماعی و گسترش اندیشه تجدد در دهه‌های ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰، مهاجرت تدریجی بخشی از ساکنان قدیمی به محله‌های جدید و جایگزینی جمعیت‌های تازه در خانه‌های تاریخی، از عوامل مؤثر بر تغییر وضعیت بافت بوده است.

این پژوهشگر معماری سنتی افزود: درگذشت مالکان اصلی، تقسیم املاک میان وراث و دشواری نگهداری و مرمت خانه‌های موروثی نیز در بسیاری از موارد به رهاشدگی بناها منجر شده است. از سوی‌دیگر، جنگ تحمیلی و بمباران‌های مکرر دزفول خسارت‌های قابل‌توجهی به بناهای تاریخی وارد کرد. بارندگی‌ها، فرسودگی طبیعی سازه‌ها و احداث خیابان در محدوده بافت قدیم نیز از دیگر عواملی هستند که به تغییر چهره و گسست ساختار تاریخی شهر انجامیده‌اند.

عروه با انتقاد از شیوه مدیریت بافت‌های تاریخی تصریح کرد: یکی از مشکلات اساسی، نوع نگاه نظام اداری و اجرایی به میراث تاریخی است؛ نگاهی که در بسیاری از موارد دستوری، بخشنامه‌محور و فاقد شناخت عمیق از ارزش‌های فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی این محدوده‌هاست.

وی با بیان اینکه کمبود اعتبار تنها مانع حفاظت از بافت تاریخی نیست، اظهار داشت: آنچه بیش از محدودیت منابع مالی نگران‌کننده است، فقدان برنامه‌ای جامع، واقع‌بینانه و پایدار است. اعتبار بدون برنامه به منابعی پراکنده و کم‌اثر تبدیل می‌شود و حتی برنامه‌های مناسب نیز در صورت نبود سازوکار اجرایی کارآمد، در پیچ‌وخم نظام اداری متوقف خواهند شد.

این دوستدار میراث‌فرهنگی هشدار داد: ثبت ملی یک اثر به‌تنهایی تضمین‌کننده بقای آن نیست. بناهای تاریخی برای ادامه حیات به مرمت اصولی، حمایت از مالکان، نظارت مستمر، تامین منابع مالی و مشارکت مردم نیاز دارند.

احیای بافت با بازگشت زندگی و سرمایه

این پژوهشگر معماری سنتی با تاکید بر ضرورت تغییر رویکرد مدیریت بافت تاریخی دزفول گفت: راه برون‌رفت از وضعیت موجود، بازنگری در شیوه مدیریت و احیای این محدوده‌هاست؛ بازنگری‌ای که باید بر برنامه‌ریزی شهری، مشارکت واقعی بخش‌خصوصی و بازگرداندن زندگی به بافت قدیم استوار باشد.

عروه افزود: تجربه شهرهای موفق نشان می‌دهد که حفاظت از میراث تاریخی زمانی به نتیجه پایدار می‌رسد که این محدوده‌ها از فضاهایی صرفا حفاظتی و کم‌تحرک خارج شوند و دوباره به محیطی زنده برای سکونت، فعالیت اقتصادی، گردشگری، فرهنگ و تعاملات اجتماعی تبدیل شوند.

وی بااشاره به ظرفیت‌های اقتصادی بافت تاریخی دزفول اظهار کرد: ایجاد اقامتگاه‌های بومی، خانه‌های فرهنگ، کارگاه‌های صنایع‌دستی، فضاهای پذیرایی سنتی، مراکز گردشگری و کسب‌وکارهای خلاق می‌تواند ضمن تامین بخشی از منابع مالی موردنیاز، انگیزه تازه‌ای برای مرمت و نگهداری بناهای تاریخی ایجاد کند.

عروه تاکید کرد: ورود بخش‌خصوصی نباید به‌معنای رهاسازی میراث تاریخی در برابر منافع اقتصادی باشد. این فعالیت‌ها باید در چارچوب ضوابط روشن حفاظتی، با نظارت تخصصی و حفظ اصالت معماری و هویت محله‌ها انجام شوند. نقش دولت و شهرداری نیز باید از تصدی‌گری مستقیم و اقدامات پراکنده به سیاستگذاری، تسهیلگری، نظارت و ایجاد زیرساخت تغییر کند.

این دوستدار میراث‌فرهنگی با بیان اینکه احیای بافت تاریخی بدون مشارکت ساکنان امکان‌پذیر نیست، گفت: مهم‌تر از مرمت کالبدی بناها، آشتی دوباره مردم با بافت تاریخی است. باید شرایطی فراهم شود که نسل جوان، گردشگران، هنرمندان، سرمایه‌گذاران و ساکنان قدیمی، حضور در این محله‌ها را بخشی از زندگی روزمره خود بدانند. بافت تاریخی زمانی زنده می‌شود که در آن زندگی جریان داشته باشد، نه اینکه صرفا به موزه‌ای از گذشته تبدیل شود.


ضرورت تدوین طرح مدیریت یکپارچه

عروه با انتقاد از تداوم مدیریت بخشنامه‌محور و اتکای صرف به اعتبارات محدود دولتی اظهار کرد: مقررات دست‌وپاگیر، نگاه‌های سلیقه‌ای و بی‌توجهی به واقعیت‌های اقتصادی و اجتماعی، نه‌تنها مشکلات بافت را حل نمی‌کند بلکه ممکن است انگیزه سرمایه‌گذاری و مشارکت مردمی را نیز از میان ببرد.

وی پیشنهاد کرد: برای دزفول باید طرحی با عنوان «مدیریت یکپارچه احیا و بهره‌برداری از بافت تاریخی» تدوین شود؛ طرحی که در آن شناسایی و اولویت‌بندی بناها، تسهیل صدور مجوزها، حمایت از سرمایه‌گذاران، واگذاری بهره‌برداری به بخش‌خصوصی در چارچوب ضوابط حفاظتی، تقویت مشاغل بومی و مشارکت واقعی ساکنان به‌صورت هماهنگ دنبال شود.

این پژوهشگر معماری سنتی خاطرنشان کرد: بافت تاریخی را نباید فقط مرمت کرد بلکه باید برای آن اقتصاد تعریف کرد؛ اقتصادی که از هویت تاریخی تغذیه کرده و در مقابل، هزینه حفاظت از همان هویت را تامین کند.

عروه در پایان تاکید کرد: پله بچیلون، بندارها، خانه‌های آجری، ساباط‌ها و گذرهای قدیمی، حلقه‌های زنجیره هویت دزفول هستند. اگر برای حفاظت و احیای آنها برنامه‌ای نداشته باشیم، ممکن است در آینده تنها نام و خاطره‌ای از این عناصر تاریخی باقی بماند. میراث تاریخی را نمی‌توان تنها با بخشنامه حفظ کرد؛ این میراث به اندیشه، تدبیر، سرمایه، تخصص و از همه مهم‌تر، تعلق‌خاطر مردم نیاز دارد.


بافت تاریخی دزفول روزنامه جهان صنعت شماره 6225موزه آجری ایران موسی عروه میراث فرهنگی